हुली वेशा : व्याघ्रवेष नृत्य. कर्नाटकाच्या सागरी किनारपट्टीवरील तुळूनाडू प्रदेशातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य. हुली किंवा पिली म्हणजे वाघ आणि वेशा म्हणजे वेश किंवा सोंग. या अर्थाने हुली वेशा म्हणजे वाघाचा वेष धारण करून केलेले नृत्य होय. हा लोककलाप्रकार मुख्यतः कर्नाटकातील दक्षिण कन्नड, उडुपी आणि कासरगोड (सध्याचे केरळ राज्य) या भागांत प्रचलित असून, धार्मिक श्रद्धा, लोकजीवन, उत्सवसंस्कृती आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा संगम म्हणून त्याला विशेष महत्त्व प्राप्त आहे. हुली वेशा हा केवळ मनोरंजनाचा प्रकार नसून लोकधर्म, लोकविश्वास, सामुदायिक सहभाग आणि सांस्कृतिक अस्मिता यांचे प्रतीक मानला जातो. विशेषतः नवरात्र, दसरा, कृष्णजन्माष्टमी, मंदिरोत्सव आणि जत्रा यांसारख्या धार्मिक उत्सवांच्या वेळी या नृत्याचे सादरीकरण केले जाते. वाघाचे सोंग धारण केलेले कलाकार विशिष्ट तालांवर नृत्य करीत गावोगावी भ्रमण करतात. हुली हा कन्नड शब्द असून त्याचा अर्थ वाघ असा होतो, तर वेशा म्हणजे वेश, रूप किंवा सोंग. तुळू भाषेत याला पिली वेशा असे म्हणतात. या लोककलाप्रकारात कलाकार आपल्या शरीरावर वाघासारखी रंगसजावट करून, वाघाच्या हालचालींचे अनुकरण करत नृत्य सादर करतात. वाघ हा भारतीय लोकसंस्कृतीत शक्ती, पराक्रम, धैर्य आणि संरक्षण यांचे प्रतीक मानला जात असल्याने हुली वेशा या लोककलाप्रकाराला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
हुली वेशाच्या उत्पत्तीबाबत निश्चित ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध नाहीत, तरी हा लोककलाप्रकार अनेक शतकांपासून तुळूनाडू प्रदेशात प्रचलित असल्याचे मानले जाते. दक्षिण भारतातील लोकधार्मिक परंपरा, ग्रामदेवतांची उपासना, शक्तिसंप्रदाय आणि वन्यजीवनाशी संबंधित लोकविश्वास यांमधून या कलाप्रकाराचा विकास झाला असावा. काही संशोधकांच्या मते, मानवाने वन्य प्राण्यांच्या शक्तीचे प्रतीकात्मक अनुकरण करून त्यांच्याशी सांस्कृतिक नाते निर्माण करण्याच्या प्रक्रियेतून या प्रकाराची निर्मिती झाली. मध्ययुगीन काळात तुळूनाडू प्रदेशातील मंदिरसंस्कृती आणि लोकउत्सवांमध्ये या नृत्याला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. विशेषतः दुर्गा, महिषासुरमर्दिनी, ग्रामदेवता आणि नागदेवतांच्या उपासनेशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये हुली वेशाचा समावेश होऊ लागला. कालांतराने धार्मिक विधी, सामुदायिक उत्सव आणि लोकमनोरंजन या तिन्ही क्षेत्रांत या कलाप्रकाराने स्वतंत्र स्थान निर्माण केले.
हुली वेशा मुख्यतः कर्नाटकाच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील तुळूनाडू प्रदेशात प्रचलित आहे. त्याचा प्रसार विशेषतः पुढील भागांत आढळतो . मंगलुरू, उडुपी, पुत्तूर, बेल्थंगडी, मूडबिद्री आणि कुंदापूर या भागांमध्ये हुली वेशाचे सादरीकरण विशेष लोकप्रिय आहे. स्थलांतरित तुळू समाजामुळे मुंबई, बेंगळुरू, चेन्नई आणि परदेशातील तुळू संघटनांमार्फतही या परंपरेचे संवर्धन केले जाते. हुली वेश धारण करणे हे केवळ कलात्मक प्रदर्शन नसून धार्मिक समर्पणाचेही प्रतीक मानले जाते. अनेक भक्त विशिष्ट मनोकामना पूर्ण झाल्यानंतर किंवा देवतेला नवस म्हणून हुली वेश धारण करून नृत्य सादर करतात. देवी दुर्गा, मरियम्मा, कोरगज्जा, नागदेवता आणि ग्रामदेवतांच्या उत्सवांमध्ये हुली वेशाला विशेष स्थान आहे.
हुली वेशाच्या सादरीकरणासाठी कलाकारांना अनेक दिवस तयारी करावी लागते. शरीरावर विशेष प्रकारची रंगसजावट केली जाते. कलाकारांचे संपूर्ण शरीर वाघाच्या रंगछटांप्रमाणे पिवळ्या, केशरी, काळ्या आणि पांढऱ्या रंगांनी रंगविले जाते. वाघाचे मुख, मिशा, पट्टे आणि पंजांचे प्रतीकात्मक चित्रण शरीरावर केले जाते. नृत्यप्रयोग सामान्यतः ढोल, चेंडे, ताशा आणि इतर तालवाद्यांच्या साथीने सादर केला जातो. कलाकार वाघाच्या हालचालींचे अनुकरण करत उड्या मारणे, धावणे, डरकाळ्या फोडणे आणि शिकार करण्याच्या हालचाली करतात. नृत्याचा वेग हळूहळू वाढत जातो आणि शेवटी अत्यंत उत्साही आणि प्रभावी सादरीकरणात परिवर्तित होतो. हुली वेशाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची वैशिष्ट्यपूर्ण रंगभूषा. पूर्वी शरीरावर नैसर्गिक रंगांचा वापर केला जात असे. हळद, चुनखडी, कोळसा, वनस्पतीजन्य रंगद्रव्ये आणि नैसर्गिक तेल यांच्या साहाय्याने शरीररंग तयार केले जात. आधुनिक काळात कृत्रिम रंगांचा वापर केला जातो. रंगभूषेची प्रक्रिया अत्यंत वेळखाऊ आणि कौशल्यपूर्ण असते. कलाकाराला पूर्णपणे रंगविण्यासाठी चार ते आठ तास लागू शकतात. शरीरावर पुढील घटकांचे चित्रण केले जाते.
हुली वेशाच्या सादरीकरणात तालप्रधान संगीताला विशेष महत्त्व आहे. नृत्याची संपूर्ण रचना तालावर आधारित असते. प्रमुख वाद्यांमध्ये पुढील वाद्यांचा समावेश होतो : चेंडे, ढोल, ताशा, नागस्वर, झांज, ताळ, डमरू. वाद्यांच्या वेगवान लयीमुळे नृत्य अधिक प्रभावी आणि ऊर्जावान बनते. संगीत आणि नृत्य यांचा परस्परसंबंध हुली वेशाच्या सौंदर्यात भर घालतो. हुली वेशाचे सर्वाधिक सादरीकरण नवरात्र आणि दशहरा उत्सवांदरम्यान केले जाते. या काळात कलाकारांचे गट गावोगावी, बाजारपेठांत आणि मंदिरांमध्ये नृत्य सादर करतात. काही ठिकाणी नृत्यस्पर्धांचे आयोजन केले जाते. विशेषतः मंगलुरू दसरा हा हुली वेशासाठी प्रसिद्ध उत्सव मानला जातो. या उत्सवामध्ये शेकडो कलाकार पारंपरिक वेशात सहभागी होतात. त्यामुळे हा उत्सव स्थानिक तसेच आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांचे आकर्षण बनला आहे.
भारतीय लोकनृत्यपरंपरेमध्ये प्राण्यांच्या रूपांचे अनुकरण करणारे अनेक कलाप्रकार आढळतात. केरळमधील पुलिकली, ओडिशातील बाघा नाच, मध्य भारतातील काही आदिवासी नृत्ये आणि महाराष्ट्रातील काही मुखवटाधारी लोकनृत्यांशी हुली वेशाचे काही साम्य दिसून येते. कर्नाटक शासन, कर्नाटक जनपद अकादमी, संगीत नाटक अकादमी आणि विविध विद्यापीठे हुली वेशाच्या संवर्धनासाठी प्रयत्नशील आहेत. संशोधकांनी या लोककलाप्रकाराचा अभ्यास लोकसाहित्य, मानववंशशास्त्र, लोकनाट्य, समाजशास्त्र आणि सांस्कृतिक अध्ययनाच्या दृष्टीने केला आहे. हुली वेशा हा तुळूनाडूच्या सांस्कृतिक जीवनाचा एक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि सजीव लोककलाप्रकार आहे. धार्मिक श्रद्धा, लोकपरंपरा, कलात्मकता, सामुदायिक सहभाग आणि सांस्कृतिक अस्मिता यांचा समन्वय या कलाप्रकारात आढळतो. वाघाच्या प्रतीकात्मक रूपातून शक्ती, धैर्य आणि दैवी संरक्षण यांचे दर्शन घडविणारा हा लोकनृत्यप्रकार कर्नाटकाच्या लोकसांस्कृतिक वारशाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे.
संदर्भ :
- Karanth, K. Shivaram., Yakshagana, Abhinav Publications, New Delhi.
- Gowda, K. Chinnappa, The Mask and the Message: Folk Arts of Karnataka, Mysuru.
समीक्षण : प्रकाश खांडगे
