रामचंद्र बेहेरा : (२ नोव्हेंबर १९४५ ) . भारतीय ओडिया साहित्यातील प्रख्यात कथाकार, कादंबरीकार आणि नाटककार. त्यांच्या कथांमध्ये जीवनातील संघर्ष, मानवी अजेयता आणि प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करण्याची इच्छाशक्ती सूक्ष्मपणे चित्रित झाली आहे. ‘गोपापुरा’ या कथेसाठी साहित्य अकादमी पुरस्काराने त्यांचा गौरव झाला. रामचंद्र बेहेरा यांचा जन्म ओडिशातील केऑनझार जिल्ह्यातील घाटगावजवळील बारहाटीपुरा या छोट्या गावात झाला. त्यांचे बालपण याच गावात निसर्गाच्या सान्निध्यात,, सामान्य जीवनातील संघर्षांच्या साक्षीने घालवले गेले. त्यामुळेच बालपणीच त्यांच्या मनात मानवी अस्तित्व, संघर्ष आणि जीवनाच्या रहस्यमय स्वरूपाबद्दल जागृती निर्माण झाली असावी.
शिक्षणाच्या दृष्टीने त्यांनी रावणशॉ कॉलेज आणि बनारस हिंदू विद्यापीठात इंग्रजी साहित्याचा अभ्यास केला. बनारस हिंदू विद्यापीठातील शिक्षणाने त्यांच्या सर्जनशीलतेला आंतरराष्ट्रीय आयाम दिला. इंग्रजी साहित्याच्या अभ्यासाने त्यांना पाश्चात्त्य साहित्यिक परंपरा आणि आधुनिक कथनशैलीचे ज्ञान मिळाले. त्यांनी एम.ए. (इंग्रजी) पूर्ण केले आणि पीएच.डी. देखील प्राप्त केली. १९६९ मध्ये ते केंद्रपारा महाविद्यालयांत इंग्रजीचे व्याख्याता म्हणून रुजू झाले. केंद्रपारा येथील महाविद्यालय परिसरात सहकाऱ्यांसोबत राहताना घडलेल्या एका विनोदी संभाषणातून त्यांची पहिली कथा जन्मली. सहकाऱ्यांसोबत स्वतंत्र शौचालये आणि स्वयंपाकघरांच्या शक्यतेबद्दल बोलताना एका वृद्ध माणसाबद्दल दुर्बिणी घेऊन बसलेल्या पात्राची कल्पना त्यांच्या मनात आली. त्यांनी ही कथा ‘नबरबी’ मासिकाला पाठवली. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे स्वीकृतीपत्रासोबत त्यांच्या बालपणीच्या आवडत्या लेखक कंदुरी चरण दास यांचे प्रशंसापत्र आले. बिभूती पटनायक यांनी कथा प्रकाशनासाठी मंजूर केली. ही कथा १९७१ मध्ये ‘नबरबी’त प्रकाशित झाली आणि त्यांच्या साहित्यिक कारकिर्दीचा आरंभ झाला.
केंद्रपारा येथील जीवन, जंगलांनी वेढलेला जिल्हा आणि निसर्गाशी असलेला संबंध यांनी त्यांच्या लेखनाला प्रेरणा दिली. २००५ मध्ये ते त्या महाविद्यालयाचे प्राचार्य म्हणून निवृत्त झाले. २०१० ते २०१३ पर्यंत ओडिशा साहित्य अकादमीचे अध्यक्ष म्हणून भुवनेश्वर येथे त्यांनी कार्य केले. त्यांचे बालपण, शिक्षण आणि प्राध्यापकीय जीवन यांनी त्यांच्या लेखनात निसर्ग, मानवी संघर्ष यांचे चित्रण घडवले. १९६९ मध्ये व्याख्याता म्हणून रुजू झाल्यानंतर त्यांची कथालेखन कला यशस्वी झाली. केंद्रपारा येथील जीवन, निसर्ग आणि सामाजिक वातावरणाने त्यांच्या लेखनाला बळ दिले. त्यांनी १५ हून अधिक कथासंग्रह, २० कादंबऱ्या आणि २० रेडिओ नाटके लिहिली. कथा आणि कादंबऱ्या नाटकांमध्ये रूपांतरित होऊन सादर झाल्या.रामचंद्र बेहेरा यांची साहित्य संपदा : कथासंग्रह: द्वितीय श्मशान (१९७६), बाँची रहीबा (१९९०), भग्नसार स्वप्न (१९९३), महाकाव्यारा मुंहा (१९९६), फाटा काँठारा गछा (२०००) , अस्थायी ठिकाणा (२००२), गोपापुरा (२००३), सबुजिमारा परमायु (२००६) , बडा मायाबी जीव (२००८) , बाटा बैकुंठ (२००८) , शिवानंदर गीता (२००९), कोटी वस्त्र (२०१२) , बिपरजयारा ठिकाणा (२०१५) : कादंबरी : अभिनयारा परिधी (१९९१), मुक्तिरा रूपरेखा (१९९३) ,धुसर सूर्यास्त (१९९६) ,मुं फेरियासिची (१९९७) ,मणिका एबे केउंठी? (२०००) ,द्वारतपिले बाटा (२०००) ,किपरी नियाजये निष्पत्ती (२००२) ,पादातियारा माती (२००३) ,रातिरा सेसा पृष्ठ (२००६) ,चिन्हा अचिन्हा (२००९)
मरिचिकारा महाक (२००९) ,निखोजा अपराधी (२००९) ,एथी आकाश (२०१२)
रामचंद्र बेहेरा यांच्या साहित्याचे मर्म म्हणजे जीवन विशाल, रहस्यमय आणि शाश्वत असल्याचे जाणूनही त्यांच्या कथा केवळ त्याच्या एका छोट्या धाग्याला स्पर्श करतात. त्यांच्या कथांमध्ये जीवन संघर्षाने भरलेले दाखवले जाते आणि पात्रे त्या संघर्षावर मात करण्याचा, त्याला सहन करण्यायोग्य बनवण्याचा आणि शक्य असल्यास सुंदर बनवण्याचा निश्चय करतात. हीच त्यांच्या कथांची मंत्र आहेत .बेहेरा स्वतः सांगतात की, त्यांच्या कथा मानवी अस्तित्वातील संकटांच्या शोकांतिकेचे चित्रण करतात. मनुष्य अविरत शक्तींनी वेढला गेला असतो, ज्यामुळे त्याचा पराभव आणि नाश होतो. काळाच्या ओघात त्यांचे जीवन आणि माणसाविषयीचे दृष्टिकोन बदलले. माणसाने अडचणींवर मात करण्यासाठी केलेल्या संघर्षाने ते थक्क होतात. अजेयापासून जेयाकडे असा बदल त्यांच्या कथांमध्ये प्रतिबिंबित झाला. पूर्वीच्या निराश, अपयशी पात्रांना आता यशाची चव चाखायला मिळते आणि ते समजून घेतात की सर्व प्रतिकूल परिस्थिती असूनही त्यांनी जगण्यात आणि वाढण्यात यश मिळवले आहे.१९७१ मध्ये प्रकाशित पहिल्या कथेपासून त्यांच्या लेखनात निवेदनात्मक पैलू स्पष्ट दिसतो. १९७६ मध्ये पहिला कथासंग्रह ‘द्वितीय श्मशान’ प्रकाशित झाला. शीर्षक कथेत कुटुंबात एकामागून एक मुलांचा मृत्यू होत असताना वडील दुसऱ्या दिवसासाठी स्वतःला तयार करतात. अपंग करणाऱ्या वास्तवात जगण्यासाठी माणसाचे अजेय धैर्य हे बेहेरांच्या कथांचे वैशिष्ट्य बनले.
‘गोपापुरा’ (२००३) या कथेत जीवनाच्या अंधारावर विजय मिळवण्याचा पौराणिक संदर्भ एका निश्चयी वडिलांच्या पात्रात दिसतो. आजारी मुलाला अंधारात डॉक्टरकडे घेऊन जाणारे पात्र जीवनावर विजय मिळवते. या कथेसाठी २००५ मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. बेहेरांसाठी अजेय पात्रांची रचना विरेचन (कॅथार्सिस) आणि इच्छापूर्तीचे कार्य करते. कथा लिहिता लिहिता त्यांना जाणवते की पात्रे ते करत आहेत जे ते स्वतः जीवनात करू शकले नाहीत. कथा सांगायची नसते तर ती अशी निवेदित करायची असते की पात्रांच्या अंतर्भूत गुणवत्ता — त्यांची हट्टीपणा — वाक्यांनंतर वाक्ये बांधत जावी. हे तेव्हाच शक्य होते जेव्हा पात्रांना निसर्गाशी जोडणाऱ्या शक्यतांचा शोध घेतला जातो, निसर्ग कितीही शत्रुत्वपूर्ण असो.त्यांच्या कादंबऱ्या (खरे तर लघुकादंबऱ्या) कथांपेक्षा व्यापक पटलामुळे वेगळ्या ठरतात. ‘अभिनयारा परिधी’ , ‘मणिका एबे केउंठी?’, ‘रातिरा सेसा पृष्ठ’ , ‘एथी आकाश’ यांत मानवी संबंध, सामाजिक वास्तव आणि आंतरिक संघर्ष यांचे सूक्ष्म चित्रण आहे.
बेहेरांच्या कथांमध्ये सामान्य माणसाचे जीवन, निसर्गाशी संघर्ष, कुटुंबीय संबंध आणि इच्छाशक्ती यांचे चित्रण आहे. त्यांची शैली साधी, प्रभावी आणि दार्शनिक आहे. पात्रे निसर्गाशी जोडलेली असतात. जीवनातील अंधार, कारागृहासारखी परिस्थिती आणि त्यावर मात करण्याची मानवी क्षमता त्यांच्या लेखनात वारंवार येते. काळाच्या ओघात त्यांचे दृष्टिकोन बदलले — निराशेपासून आशेकडे, अपयशापासून यशाकडे.त्यांच्या रेडिओ नाटकांमध्येही हीच वैशिष्ट्ये दिसतात. कथा शाळा, महाविद्यालय आणि विद्यापीठांच्या अभ्यासक्रमात समाविष्ट आहेत. एकूणच रामचंद्र बेहेरा यांचे साहित्य ओडिया साहित्यात मानवी संघर्ष, अजेयता आणि जीवनाच्या सौंदर्याचा शोध घेणारे महत्त्वाचे योगदान आहे. त्यांच्या कथांमधील निवेदनात्मक शैली, पात्रांच्या अंतर्भूत गुणवत्ता आणि निसर्गाशी असलेला संबंध त्यांना समकालीन लेखकांपासून वेगळे ठरवतो.
रामचंद्र बेहेरा यांच्या साहित्यिक योगदानाबद्दल अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाले. प्रमुख पुरस्कारांमध्ये १९८१ चा झंकार (विशुब पुरस्कार), १९९१ चा सरला पुरस्कार (‘ॐकार ध्वनी’साठी), १९९३ चा ओडिशा साहित्य अकादमी पुरस्कार (‘अभिनयारा परिधी’साठी), २००० चा उत्कल साहित्य समाज पुरस्कार, २००० चा कथा पुरस्कार, २००३ चा तारिणी प्रतिभा सम्मान, २००५ चा साहित्य अकादमी पुरस्कार (‘गोपापुरा’साठी) आणि २००९ चा भारतीय भाषा परिषद साधना सम्मान यांचा समावेश आहे. २०२० मध्ये त्यांना अतिबादी जगन्नाथ सम्मान मिळाला. या पुरस्कारांनी त्यांच्या सूक्ष्म कथनशैली, मानवी संघर्षाचे चित्रण आणि अजेय पात्ररचनेचा गौरव केला. साहित्य अकादमी पुरस्काराने त्यांच्या कार्याला राष्ट्रीय मान्यता दिली. ओडिशा साहित्य अकादमीचे अध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी योगदान दिले.
रामचंद्र बेहेरा यांनी ओडिया साहित्यात कथा, कादंबरी आणि नाटक या माध्यमांतून मानवी संघर्ष, अजेय इच्छाशक्ती आणि जीवनाच्या सौंदर्याचा शोध घेतला. ते सक्रिय साहित्यिक म्हणून ओळखले जातात आणि ओडिशा साहित्य जगतात त्यांचा वारसा कायम आहे. त्यांच्या साहित्यातील जीवनाविषयीचा सकारात्मक दृष्टिकोन आणि मानवी अजेयतेचे चित्रण पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.
संदर्भ : https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/ramdeo_jha.pdf
समीक्षक : जगतानंद भटकर
